Hoge verwachtingen en het voorkomen van schooluitval

© Instondo B.V.

Juist wanneer we schooluitval willen voorkomen, kunnen lage verwachtingen eraan bijdragen dat een leerling het vertrouwen in zichzelf en in school steeds verder verliest. Schooluitval is in veel gevallen het gevolg van een samenspel van factoren en een proces dat zich in de tijd ontwikkelt.

Lage verwachtingen leiden op zichzelf niet direct tot schooluitval, maar kunnen wel bijdragen aan een negatiever beeld dat de leerling van zichzelf en zijn of haar mogelijkheden ontwikkelt. Daarmee kunnen ze onderdeel worden van een patroon van minder vertrouwen in het eigen leren, vermijding, afnemende betrokkenheid en uiteindelijk schooluitval.

Hoge verwachtingen gaan niet over meer druk of een leerling over zijn of haar grens duwen. Ze gaan over blijven geloven in de ontwikkelingsmogelijkheden van de leerling, ook wanneer het tijdelijk niet lukt. Over zorgvuldig blijven kijken naar wat de leerling op dat moment nodig heeft, zoeken naar wat wel kan en van daaruit stap voor stap verder bouwen.

Voor de IB/KC’er ligt hier een belangrijke rol. Niet alleen in het bewaken van de verwachtingen die het team rondom de leerling heeft maar ook in het bewaken van zijn of haar belastbaarheid. De vraag is daarbij: Hoe zorgen we ervoor dat we het potentieel van deze leerling blijven zien? En: Wat kunnen we van deze leerling vragen zonder hem of haar verder te overbelasten?

Wanneer we bij schooluitval het antwoord vooral zoeken in het verlagen van de lat en het gedrag dat de leerling laat zien, blijft het eigen pedagogisch en didactisch handelen van de leerkracht buiten beeld. De leerling kan zich hierdoor onvoldoende begrepen en gesteund voelen. Dit kan extra stress en spanning opleveren, waardoor de drempel om naar school te komen steeds hoger wordt en het uiteindelijk niet meer lukt.

TIP voor de IB/KC’er:

Ondersteun de leerkracht bij de vraag: Wat vraagt deze leerling van mijn leerkrachthandelen? Onderzoek samen welke aanpassingen in het handelen van de leerkracht kunnen helpen om de leerling weer tot leren, ontwikkelen en deelnemen te laten komen. Zo blijven de mogelijkheden van de leerling het uitgangspunt en zoek je samen naar een passende weg om daar te komen.

Vragen om samen te bespreken:

• Bescherm je de leerling vanuit lage verwachtingen of begeleid je vanuit hoge verwachtingen?
• Op welk moment loopt de spanning bij de leerling op?
• Wanneer lukt het de leerling wel om mee te doen en wat doe jij op die momenten anders?
• Hoe kun je de instructie of werkvorm aanpassen zonder de verwachting naar beneden bij te stellen?
• Hoe kun je de leerling meer voorspelbaarheid, veiligheid of succeservaring bieden?

Ga samen op zoek naar het deel van de situatie dat beïnvloedbaar is vanuit het handelen van de leerkracht. Het gaat er hierbij niet om dat het meteen lukt of helemaal goed gaat. Het gaat om samen blijven zoeken naar wat nodig is om de leerling weer een volgende stap te laten zetten.

Gevoeliger voor verwachtingen

Leerlingen die langdurig stress ervaren of negatieve schoolervaringen hebben opgedaan, kunnen extra gevoelig zijn voor signalen van afwijzing, twijfel of verwachtingen. Deze signalen kunnen het vertrouwen in zichzelf en in hun eigen mogelijkheden verder onder druk zetten.

Wanneer de omgeving weinig van de leerling verwacht, kan de leerling dit gaan zien als een bevestiging van zijn of haar eigen beeld: Zie je wel, ik kan dit niet. Wanneer de verwachting niet aansluit bij wat de leerling op dat moment aankan, en passende ondersteuning ontbreekt, kan de leerling juist ervaren dat hij of zij tekortschiet. Dit kan vervolgens leiden tot extra stress, frustratie en vermijding.

TIP voor de IB/KC’er:

Ondersteun de leerkracht in het blijven geloven in het potentieel van de leerling. Ga samen op zoek naar wat de leerkracht nodig heeft om de leerling te begeleiden vanuit de overtuiging: Ik geloof dat jij dit kunt leren. We kijken samen wat jij daarvoor nodig hebt.

Verschil in verwachting:

Voorkom dat het ingewikkeld wordt

Hoe meer een leerling overbelast raakt door stress en spanning, hoe ingewikkelder het wordt om het tij te keren. De leerling die dreigt uit te vallen op school heeft een grote behoefte aan veiligheid, vertrouwen en een leerkracht die nabij is. Dit vraagt van de leerkracht tijd en aandacht om het vertrouwen van de leerling in leren en in zichzelf opnieuw op te bouwen en veerkracht te versterken.

Een uiterst ingewikkelde taak voor de leerkracht. Een kleine, goedbedoelde opmerking of verwachting kan al veel spanning bij de leerling oproepen. Er is weinig ruimte om iets verkeerd te doen terwijl ondertussen ook de rest van de klas aandacht en begeleiding vraagt.

TIP voor de IB/KC’er:

Ondersteun de leerkracht daarom in het tijdig signaleren van dreigende schooluitval. Kom in actie wanneer stress en spanning bij de leerling oplopen. Hoe eerder wordt gesignaleerd dat een leerling dreigt vast te lopen, hoe groter de kans dat je kunt bijsturen voordat het vertrouwen en de veiligheid zo zijn aangetast dat het niet meer lukt om naar school te komen. Voorkom samen dat het ingewikkeld wordt. Het geeft de leerling en de leerkracht meer ruimte om samen te zoeken naar dat wat wel werkt. Zo pak je het aan:

•       Bespreek vroegtijdig signalen van stress.
  Bespreek met de leerkracht veranderingen in gedrag, werkhouding, contact en welbevinden.
  
  
• Help onderscheid maken tussen ‘niet willen’ en ‘niet kunnen’.
  Een leerling die weigert, uitstelt, boos wordt of afhaakt, vraagt niet altijd om meer aansporing. Onderzoek samen met de leerkracht: Wat vertelt dit gedrag ons over wat deze leerling op dit moment nodig heeft?
  
  
• Breng samen de belastbaarheid van de leerling in kaart.
  Maak zichtbaar: Wat kost deze leerling energie. Wat geeft energie? Wanneer ontstaat spanning? Waar kunnen we ruimte creëren? Betrek hierbij ook de leerling en zijn of haar ouders.
  
  
• Analyseer het leerkrachthandelen.
  Kijk niet alleen naar wat de leerling nodig heeft. Bespreek: Wat vraagt deze leerling op dit moment van jouw leerkrachthandelen? En: Wat heb jij als leerkracht hierin nodig?
  
  
• Bereid momenten samen voor.
  Voorkom dat de leerkracht pas hulp vraagt wanneer de situatie al is geëscaleerd. Reflecteer samen en denk aan momenten waarin de leerling eerder is vastgelopen. Bespreek: Wat verwachten we dat er gebeurt? Hoe kun je reageren zonder de spanning verder op te laten lopen?
  
  
• Help de leerkracht passende taal te vinden.
  Bespreek vooraf welke woorden kunnen helpen om vertrouwen en veiligheid uit te stralen.
  Bijvoorbeeld: ‘Ik geloof dat jij dit kunt leren. We kijken samen wat jij daarvoor nodig hebt.’
  
  
• Draag de verantwoordelijkheid samen.
  Geef de leerkracht het gevoel er niet alleen voor te staan. Het voorkomen van schooluitval is een gezamenlijke verantwoordelijkheid.
  

Heb hiernaast niet alleen hoge verwachtingen van de leerling, maar ook van de leerkracht: iedereen kan leren en zich blijven ontwikkelen.

‘Juist als een leerling het moeilijk heeft, blijf ik als leerkracht geloven in de leerling, hoge verwachtingen houden en samen zoeken naar wat nodig is om weer verder te kunnen.’

Meer inzichten opdoen? In Iedere leerling thuis op school geeft Evelien Keppel concrete handvatten om schooluitval te voorkomen en thuiszittende leerlingen en hun ouders te begeleiden. Ontdek de titel via instondoboeken.nl

Geraadpleegde bronnen door de auteur bij dit artikel:
Balans. (2024). Thuiszitters tellen 2024: Onderzoek naar het aantal thuiszitters in Nederland. Balans.

Blair, C. (2010). Stress and the development of self-regulation in context. Child Development Perspectives, 4(3), 181–188.

Bouttaouane, R. (2023). Benut het leerpotentieel van álle leerlingen: over het effect van hoge verwachtingen in het onderwijs.

Roorda, D. L., Koomen, H. M. Y., Spilt, J. L., & Oort, F. J. (2011). The influence of affective teacher–student relationships on students’ school engagement and achievement: A meta-analytic approach. Review of Educational Research, 81(4), 493–529.

Schepers, S. (2025). Als alle breinen leren: ruimte creëren voor neurodiversiteit in het onderwijs. Business Contact.