Goed onderwijs begint bij weten wie je leerlingen zijn. Hoe verandert ons denken over data?

© Instondo B.V.

Met de verschijning van de vierde druk van Doe meer met data: leerlingenpopulatie als sleutel voor beter onderwijs van Vivian van Alem en Mieke Michiels wordt duidelijk hoe het denken over datagebruik in het onderwijs zich verder ontwikkelt.

De kern blijft onveranderd: Scholen die hun leerlingenpopulatie goed kennen, kunnen onderwijs bieden dat beter aansluit, preventiever werkt en duurzamer effect heeft. Tegelijkertijd verschuift de focus van datagericht werken naar werken vanuit datazingeving. Wat betekent die verschuiving concreet voor scholen? En hoe vertaal je data naar keuzes in onderwijs, ondersteuning en professionalisering? Wij vroegen Vivian en Mieke naar hun inzichten.

Van datagericht werken naar werken vanuit datazingeving

Waar data vroeger vaak het startpunt vormden van analyse en verantwoording, verschuift de nadruk steeds meer naar een andere vraag: wat willen we eigenlijk weten en waarom? En als we dat willen weten, hoe gaan we dat dan meten?

Datazingeving betekent dat scholen gericht onderzoeken welke informatie nodig is om onderwijs te verbeteren. Daarbij kijken teams niet alleen naar toetsresultaten, maar combineren zij meetbare, zichtbare en merkbare data. Denk hierbij aan:

• methodegebonden toetsen
• leerlingwerk
• observaties in de klas
• kennis van de leskwaliteit
• onderwijsbehoeften van de leerlingen

Door verschillende gegevens met elkaar te verbinden, ontstaat een completer beeld van patronen binnen de leerlingenpopulatie. Hierdoor kunnen scholen beter inschatten welke interventies waarschijnlijk het meeste effect hebben. Zo wordt data een middel om preventief het basisaanbod te versterken.

Veel data verzamelen lukt al. Betekenis geven is de volgende stap.

Op veel scholen worden LVS-toetsen zorgvuldig geanalyseerd. Toch blijft andere waardevolle informatie nog vaak onderbenut. Zo worden kwalitatieve gegevens, zoals observaties of leerlingwerk, minder systematisch meegenomen in analyses. Ook verzamelen scholen soms overzichten van diagnoses of labels van individuele leerlingen. Maar wat zegt die informatie over het onderwijs dat deze leerlingen nodig hebben?  Die informatie wordt pas echt relevant wanneer teams de vertaalslag maken naar een andere vraag: wat vraagt deze leerlingenpopulatie van ons handelen als professionals?

Vivian en Mieke zien dat scholen steeds vaker starten met scherpe onderzoeksvragen en pas daarna bepalen welke data nodig zijn om die vragen te beantwoorden. Die volgorde helpt teams om gerichter te werken en voorkomt dat data verzameld worden zonder duidelijke bedoeling. “Een mooie ontwikkeling,” stellen zij.

Een andere kans ligt in visualisatie en storytelling. Door data te vertalen naar een begrijpelijk en aansprekend verhaal ontstaat meer draagvlak binnen teams en groeit de motivatie om met inzichten aan de slag te gaan. Hieronder zie je een voorbeeld van een school die de migratieachtergrond van alle leerlingen in beeld heeft gebracht:

Cijfers worden betekenisvol wanneer ze verbonden worden met onderwijs

Data krijgen pas waarde wanneer zij contextueel worden gelezen en verbonden worden aan het onderwijs dat leerlingen ontvangen. Daarbij kijken scholen niet alleen naar resultaten, maar ook naar didactisch handelen, pedagogisch klimaat, leertijd en leeromgeving, teamcompetenties en onderwijsambities. Wanneer teams deze factoren met elkaar verbinden, ontstaat een cyclische werkwijze:

In beeld brengen → afwegen → bijstellen → uitvoeren → monitoren

Deze cyclus vraagt om gezamenlijke taal binnen het team. Wat verstaan we bijvoorbeeld onder goede leskwaliteit? Wat betekent stevige basisondersteuning? Welke keuzes maken we in het curriculum? Door deze vragen samen te verkennen, groeit de samenhang tussen data, visie en dagelijkse onderwijspraktijk.

Hoe populatieanalyse kan leiden tot andere onderwijskeuzes

In de praktijk kan effectieve inzet van data er zo uitzien:

Een basisschool wilde haar burgerschapsonderwijs versterken. Er werd aangenomen dat veel leerlingen thuis een andere taal spraken. Uit onderzoek naar de leerlingenpopulatie bleek echter iets anders: het grootste deel van de leerlingen sprak thuis Nederlands. De belangrijkste ondersteuningsbehoefte lag bij spraak- en taalontwikkeling.

Deze inzichten leidden tot nieuwe keuzes in het curriculum.

De school ging bewust inzetten op actief taalgebruik, bijvoorbeeld door te werken met debatteren, rollenspellen, participatieopdrachten en presentatievaardigheden binnen projecten. Hierdoor werd burgerschap geen los vakonderdeel meer, maar een samenhangende leerlijn die direct aansloot bij wat leerlingen nodig hadden om actief mee te doen in school en samenleving.

De rol van IB’er, KC’er en schoolleider en het onderzoek naar de leerlingenpopulatie

Werken vanuit datazingeving vraagt om meer dan technische analyse. IB’ers, KC’ers en schoolleiders vervullen een belangrijke rol in het begeleiden van dit proces binnen scholen.

Zij zorgen onder andere voor:

• het stimuleren van een onderzoekende houding binnen teams
• het bouwen aan gezamenlijke taal rond onderwijskwaliteit
• het organiseren van teamleren, bijvoorbeeld via co-teaching of lesson study
• het bewaken van privacy en datakwaliteit
• het vertalen van inzichten naar concrete acties

Door data begrijpelijk en visueel te maken, helpen zij collega’s om de stap te zetten van inzicht naar handelen.

Onderwijskwaliteit vraagt om scherpe keuzes

Scholen worden steeds nadrukkelijker gevraagd hun onderwijsaanbod af te stemmen op de leerlingenpopulatie. De Inspectie van het Onderwijs benadrukt dat schoolweging alleen onvoldoende is en dat scholen bewuste keuzes moeten maken in curriculum en ambities. Tegelijkertijd vragen maatschappelijke ontwikkelingen, zoals kansengelijkheid, inclusief onderwijs en het lerarentekort, om preventieve en doelgerichte onderwijskeuzes. Scholen die hun leerlingenpopulatie goed kennen, kunnen geïnformeerde beslissingen nemen die leiden tot betere onderwijskwaliteit.

Zelf aan de slag met de leerlingenpopulatie? Vivian en Mieke helpen je op weg. 

Scholen die concreet willen werken aan populatieanalyse en datazingeving kunnen deelnemen aan de masterclass Leerlingenpopulatie op 4 juni 2026. Tijdens deze bijeenkomst worden deelnemers door Vivian en Mieke meegenomen in de achtergrond van evidence-informed werken en oefenen zij met het formuleren van onderzoeksvragen binnen hun eigen schoolcontext.

Daarnaast werken zij met praktische formats, leren zij data vertalen naar een aansprekend verhaal voor het team en maken zij de koppeling met thema’s zoals burgerschap en onderwijskwaliteit. Deelnemers ontvangen bij deze masterclass het boek Doe meer met data cadeau. Schrijf je in of ontdek meer over de masterclass via de Instondo Academy. 

Je kunt hiernaast ook aansluiten bij de sessie van Vivian en Mieke tijdens de WIB (Week Intern Begeleiden) tussen 2 en 23 november 2026 in Zwolle, Eindhoven, Rotterdam en Utrecht. Ontdek meer hierover via www.ibweek.nl