Kijken naar wat er wél is: zo help je kinderen hun sterke kanten ontdekken
Wie in het onderwijs werkt, wil dat kinderen zich ontwikkelen en tot leren komen. Leerdoelen en leerlijnen geven daarbij richting. Halverwege groep 5 staan bijvoorbeeld de tafels op het programma, ook voor het kind dat de basis nog niet helemaal beheerst. De aandacht gaat dan al snel naar wat nog geleerd moet worden. Begrijpelijk, maar daardoor kan uit beeld raken wat een kind al wél kan en welke sterke kanten het meebrengt. En wie vooral hoort wat nog niet lukt, kan zichzelf ook zo gaan zien.
Marlies Jellema, trainer, spreker en auteur, zag dit al vroeg in haar werk als sociaal werker en psychomotorisch therapeut. "Ik zag dat het niet bijdroeg aan het zelfvertrouwen van kinderen om alleen bezig te zijn met wat ze nog moeten leren." In de positieve psychologie vond ze een ander vertrekpunt: kijken naar wat werkt en onderzoeken waarom.
Ze wilde die inzichten ook voor kinderen toegankelijk maken. Zo ontstond het Sterke Kanten-spel, waarin 26 sterke kanten als dieren tot leven komen. De illustraties van Noëlle Smit zijn daarbij meer dan een aantrekkelijke vormgeving. Ze vormen de kern van het spel. Een dier maakt een abstracte sterke kant als moed zichtbaar en geeft kinderen iets om naar te kijken, aan te wijzen en een verhaal bij te bedenken.
Dat het een tastbaar spel werd, was een bewuste keuze. "Kinderen leren ook door te spelen, te kijken, te ontdekken en te ervaren. Beeld helpt om iets uit te drukken waar je soms nog geen woorden voor hebt." Kaarten die je kunt vastpakken en neerleggen, bieden een andere ingang dan taal alleen. Dat maakt het spel ook toegankelijk voor kinderen voor wie spreken, lezen of het verwoorden van gevoelens lastig is.
Een sterke kant is meer dan ergens goed in zijn
De positieve psychologie kijkt niet alleen naar problemen, maar ook naar wat mensen helpt om tot bloei te komen. Peterson en Seligman (2004) beschreven 24 character strengths, waaronder nieuwsgierigheid, moed, vriendelijkheid en doorzettingsvermogen. In Nederland spreken we doorgaans van sterke kanten, de term die we ook in dit artikel gebruiken. Het zijn positieve eigenschappen die mensen in verschillende mate bezitten en kunnen ontwikkelen.
Ook bij kinderen zijn verbanden gevonden tussen sterke kanten en welbevinden. Shoshani en Shwartz (2018) onderzochten ruim 2.000 basisschoolkinderen en vonden onder meer dat bepaalde sterke kanten samenhangen met minder sociaal-emotionele problemen en een groter gevoel van welbevinden.
Een sterke kant is daarbij iets anders dan ergens goed in presteren. Ieder kind heeft sterke kanten, maar die zijn niet altijd even zichtbaar. Ze komen tot uiting in gedrag en in de manier waarop een kind met zichzelf en anderen omgaat. Door ze te herkennen en te benoemen, krijgen kinderen woorden voor sterke kanten die ze misschien nog niet bij zichzelf zagen.
Jellema maakt het graag concreet: “Je hoeft niet de beste te zijn in rekenen of sport om iets waardevols bij te dragen. Misschien ben jij degene die altijd ziet wanneer een ander verdrietig is.” Daarbij benadrukt ze: “Het gaat er niet om dat we problemen negeren, maar dat we kinderen méér laten zien dan hun problemen.”
Sterke kanten herkennen bij kinderen met weinig zelfvertrouwen
Voor kinderen die vaak horen dat ze te druk zijn, niet opletten of achterlopen, kan het benadrukken van sterke kanten extra betekenisvol zijn. Dat geldt ook voor kinderen die weinig steun ervaren, zich anders voelen of iets ingrijpends hebben meegemaakt. Daarmee sluit deze benadering aan bij de groeiende aandacht voor traumasensitief onderwijs.
Wanneer negatieve ervaringen zich opstapelen, kunnen kinderen het vertrouwen in hun eigen mogelijkheden verliezen. "Als je vaak genoeg ervaart dat iets niet lukt, waarom zou je het dan nog proberen?" Juist dan is het belangrijk om ook sterke kanten te herkennen die minder opvallen. Denk aan bescheidenheid in een klas waarin vooral mondige kinderen worden gehoord, of opmerkzaamheid bij een kind dat weinig op de voorgrond treedt.
Een kind dat vaak als druk wordt omschreven, blijkt misschien ook enthousiast en energiek. Een kind dat worstelt met taal, voelt mogelijk goed aan wat anderen nodig hebben. Door die sterke kanten zichtbaar te maken, leert het kind zichzelf vanuit meer kanten kennen en verbreedt ook de blik van de leerkracht of IB/KC’er.
Hoe ziet een gesprek over sterke kanten eruit?
Stel je een kind voor dat regelmatig vastloopt in de klas en daardoor weinig zin heeft om een nieuwe uitdaging aan te gaan. Je legt een paar kaarten op tafel en vraagt: "Kijk eens naar deze dieren. Welk dier past een beetje bij jou?" Het kind hoeft niet meteen een sterke kant te benoemen. Misschien herkent het iets in de houding van een dier of bedenkt het er een verhaal bij. De illustratie vormt het vertrekpunt van het gesprek.
Het kind kiest de kaart van moed. Je vraagt: "Wanneer was jij voor het laatst moedig?" Misschien durfde het gisteren een vraag te stellen of ging het voor het eerst bij een ander kind spelen.
Zo verschuift de aandacht van wat niet lukt naar een ervaring waarin het kind een eigen sterke kant herkent. Met een vervolgvraag maak je de verbinding met wat nog lastig is: "Welke sterke kant zou jou kunnen helpen bij iets wat je moeilijk vindt?"
Ook in de groep kunnen zulke gesprekken veel opleveren, omdat kinderen sterke kanten bij elkaar ontdekken. "Hoe waardevol is het als je van een klasgenoot hoort: ik vind jou eigenlijk heel behulpzaam, want jij helpt mij altijd als ik iets niet snap."
Vier dingen die het gesprek laten slagen
- Wees oprecht nieuwsgierig. Vul niet vooraf in welke sterke kanten een kind heeft. Laat het zelf kiezen, ontdekken en voorbeelden bedenken.
- Vraag naar concrete ervaringen. Wanneer gebruikte het kind deze sterke kant? Wat deed het toen? Hoe hielp dat? Zo wordt een sterke kant meer dan een woord op een kaart.
- Benoem wat je ziet. Een algemeen compliment zegt minder dan een concrete observatie. Vertel welk gedrag je opvalt en vraag of het kind die sterke kant herkent.
- Kijk verder dan de klas. Een kind kan thuis of bij de sport heel andere sterke kanten laten zien. Onderzoek wanneer en onder welke omstandigheden die zichtbaar worden.
Sterke kanten herkennen begint bij jouw blik op het kind
Jellema wil de kracht van sterke kanten en de wetenschap erachter toegankelijk maken voor de onderwijspraktijk. Een eerste stap kan klein zijn: probeer eens een dag lang bij ieder kind bewust een sterke kant te ontdekken. Juist ook bij het kind dat regelmatig vastloopt of bij wie je het zelf even niet weet.
Benoem wat je ziet, vraag welke sterke kanten het kind zelf herkent en onderzoek samen wanneer die van pas kunnen komen. Het Sterke Kanten-spel biedt daarbij een speelse en visuele ingang, vooral voor kinderen die het moeilijk vinden om over zichzelf te praten. "Maar uiteindelijk gaat het om de manier waarop je naar kinderen kijkt." besluit Jellema.
Want naast alles wat kinderen nog moeten leren, brengen ze ook al heel veel mee. De kunst is om dat niet alleen zelf te zien, maar kinderen te helpen het ook te ontdekken.
Over Marlies Jellema
Marlies Jellema is trainer, spreker en auteur. Vanuit haar Centrum voor Werkgeluk maakt ze positieve psychologie en de wetenschap achter motivatie toegankelijk voor de praktijk. Ze is daarnaast programmaleider bij verschillende post-hbo-opleidingen. Vanuit haar achtergrond als sociaal werker en psychomotorisch therapeut heeft ze bijzondere aandacht voor spel, creativiteit en kunst als middelen voor ontwikkeling. Ze schreef o.a. het boek Muzisch Agogisch Werken én ontwikkelde het Sterke Kanten-spel voor kinderen.
Over het Sterke Kanten-spel
Het Sterke Kanten-spel (in de winkel te vinden als Sterke Kanten Kaartspel voor Kinderen) brengt 26 sterke kanten uit de positieve psychologie in beeld als dieren, geïllustreerd door kinderboekillustrator Noëlle Smit. Het spel is bedoeld voor leerkrachten, IB/KC’ers en begeleiders en kan individueel en in groepen worden ingezet.
Wil je zelf met het spel aan de slag? Je bestelt het onder meer via de website van Marlies Jellema
Bronnen
Peterson, C., & Seligman, M. E. P. (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. Oxford University Press / American Psychological Association.
Shoshani, A., & Shwartz, L. (2018). From character strengths to children’s well-being: Development and validation of the Character Strengths Inventory for Elementary School Children. Frontiers in Psychology, 9, 2123. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.02123