Houd pseudowetenschap buiten de schooldeur: waarom kritisch denken begint bij jezelf

© Instondo

Op basisschool De Schipper loopt Noura stage in groep 1-2. Als ze samen met leraar Els de doorstroom van kleuters bespreekt, zegt Els over Robin: ‘Kinderen die niet kunnen huppelen zijn nog niet toe aan groep 3.’ Noura vertrouwt op het inzicht van de ervaren leraar en deelt de uitspraak diezelfde avond in de groepsapp van haar 4e jaar. In no time geloven haar studiegenoten er ook in. Er is alleen één probleem: het is niet waar. Of een kind kan huppelen of niet, zegt volgens de wetenschap niets over de rijpheid voor groep 3.

De namen en school in dit voorbeeld zijn fictief. De dynamiek niet. Het zijn precies dit soort momenten die het boek Houd pseudowetenschap buiten de schooldeur van Esther Monfils noodzakelijk maken.

Uitspraken zoals die van Els bepalen handelingen en zelfs beleid. Goedbedoeld, vaak onderbouwd met een mengsel van ervaring, stevig taalgebruik en overtuiging. Tot er iemand opstaat die vraagt: waar staat dat eigenlijk? En klopt het wel? Met deze TIBtool XL geeft Monfils met name IB/KC’ers handvatten die, zoals de titel zegt, ervoor zorgen dat zulke wetenschappelijk klinkende aannames niet binnen de school worden overgenomen of sterker nog, worden aangenomen als waarheid.

Wat onzichtbaar binnensluipt: pseudowetenschap binnen het onderwijs

Pseudowetenschap in het onderwijs sluipt onopvallend naar binnen. Het komt binnen via nascholing, een gastspreker, een artikel dat iemand in de WhatsApp-groep deelt. Het laat zich herkennen aan wetenschappelijk klinkende taal, mooie grafieken, en beloftes die net iets te precies aansluiten bij de worsteling van het moment.

Wie krap bij tijd zit of onder druk van een ouder staat, grijpt sneller naar wat goed klinkt. ‘Mijn collega werkt al jaren op deze manier, voor haar werkt het’ is vaak al overtuigend genoeg. Ga je vooral uit van de wetenschap? Dan ben je niet per se beschermd tegen misvattingen. Juist mensen die vertrouwen op wetenschap vallen gemakkelijker voor pseudowetenschap, schrijft Monfils in haar boek op basis van onderzoek. ‘Omdat het vaak in hetzelfde, herkenbare jasje verschijnt.’

De denkfouten die daarbij een rol spelen, zijn universeel en heel menselijk. Confirmation bias, tunnelvisie, het verloren-kosteneffect (‘we hebben er al zoveel in geïnvesteerd, nu kunnen we niet meer terug’), zelfoverschatting. Iedereen maakt ze. Monfils maakte ze zelf ook. Als pas afgestudeerde geloofde zij in beelddenken, een concept dat ze later moest loslaten toen dit wetenschappelijk ontkracht bleek. Die ervaring is niet iets om voor weg te duiken in dit boek, maar biedt juist de ingang. Want een denkfout? Die kunnen we allemaal maken.

Waarom dit ertoe doet

De vraag die aan het boek ten grondslag ligt, is een uiterst concrete: wat zijn de gevolgen voor een school wanneer pseudowetenschap ongemerkt haar intrede doet in de dagelijkse praktijk? In de eerste plaats gaat er tijd verloren. Uren voor professionalisering, inzet en gesprekken die niet leiden tot betere leeropbrengsten. En ook geld, voor interventies en trainingen zonder deugdelijke onderbouwing.

Maar ook iets minder grijpbaars: rust en houvast. Een team dat helder heeft waarin het gelooft en waarom, hoeft niet met elke wind mee te waaien of steeds een ander pad in te slaan. Juist dan kun je in gesprekken met ouders, je team en zelfs externen met zelfvertrouwen zeggen: ‘Dit doen we niet, om deze reden. Maar dit doen we wél.’ IB/KC’ers zijn binnen hun functie zowel een brug als een schakel en kunnen het team meenemen in kritisch denken. Zo waaiert kennis uit naar de rest van de school. Die positie geeft invloed, en ook verantwoordelijkheid.

Drie grasprikkers in het pseudo-weiland

Monfils werkt in het boek met een eenvoudige metafoor: pseudowetenschappelijke ideeën zijn als adders onder het gras van de schoolpraktijk. Wat wel werkt, is goede grasprikkers gebruiken om de adders mee te lijf te gaan. De volgende drie grasprikkers onderscheidt Monfils en worden verder toegelicht in het boek:

•        Alertheid. Weten dat ook jij, hoe kritisch je ook denkt te zijn, kunt uitglijden. Dat kritisch denken geen staat van zijn is, maar een houding die je elke dag opnieuw aanneemt.

•        Gereserveerdheid. Niet meteen denken ‘yes, dit klinkt goed’ of ‘hier ga ik voor’. Jezelf heel even inhouden en je reactie uitstellen, ook als iets aantrekkelijk klinkt.

•        Gerede twijfel. Bevragen, checken, onderzoeken en kritisch wegen voor je conclusies trekt.

Deze drie begrippen zijn de basis voor een professionele grondhouding. Omdat iedereen voor pseudowetenschap kan vallen, is het goed om bij jezelf te beginnen. Dat is een belangrijke troef.

Van herkennen naar handelen

Dit boek is een praktijkgerichte aanvulling op eerdere publicaties over onderwijsmythes en dwaalwegen. Veel IB/KC’ers kennen deze publicaties wellicht. Dit boek geeft antwoord op de vraag: wat kan ik hier morgen mee op school? Hoe doe ik dat? Wat zeg ik? En hoe praat ik hierover met mijn collega’s?

Houd pseudowetenschap buiten de schooldeur bevat vijftien concrete tools, waaronder een factcheck-tool om beweringen en bronnen te beoordelen, en een background-check-tool waarmee je kunt nagaan of iemand die je wilt inhuren ook werkelijk deskundig is.

Daarnaast krijgt de lezer zogenoemde voorzeggers mee: concrete formuleringen om respectvol het gesprek te voeren met een collega, een ouder of een externe aanbieder. De dialoog op de inhoud is waardevol en nodig.

Een uitnodiging zonder oordeel

‘We cannot afford to let educational practice be guided by hunch or hope if better information is available’, schreef onderzoeker Daniel Willingham. Het is een zin die Monfils als motto meedraagt. Geen verwijt, geen aanklacht. Een uitnodiging om beschikbare wetenschap beter te benutten.

Dat is ook de toon van het boek. Pseudowetenschap zal er altijd zijn. Dat is geen reden tot zorg, eerder een reden om alert te zijn. Scholen kunnen wellicht niet voorkomen dat pseudowetenschap bestaat, maar ze kunnen wel bepalen of ze de deur er wel of niet voor opzetten. Dat begint bij kritisch blijven denken. Eigen overtuigingen én die van anderen kritisch onder de loep nemen.

Houd pseudowetenschap buiten de schooldeur van Esther Monfils verschijnt op 26 mei 2026 bij Instondo als tweede XL-editie in de TIBtool-reeks. Bestel nu alvast jouw exemplaar als pre-order en ontvang het boek na verschijning automatisch in huis. Ontdek meer via de website van Instondo boeken.