Waarom traumasensitief onderwijs begint bij kijken en observeren

© Instondo B.V.

In het boek Werk traumasensitief in het onderwijs laten Leony Coppens, Janneke de Vreeze en Jolanda Buijze zien dat juist de alledaagse praktijk (de volle klas, kleine ontregelingen, het kind dat nét buiten beeld blijft) het vertrekpunt vormt voor traumasensitief werken.

Verder kijken dan de meest zichtbare problematiek

Wanneer het woord trauma valt, denken veel mensen aan zware, acute gebeurtenissen. Dat beeld is begrijpelijk, maar onvolledig stellen de auteurs. Juist chronische stress en herhaalde, kleinere ingrijpende ervaringen hebben grote invloed op gedrag en leren. Kinderen die veel spanning meemaken laten dat niet altijd opvallend zien. Soms zijn het juist de kinderen die zich aanpassen, stil worden of verdwijnen in de marge. Precies daar vraagt traumasensitief kijken om alertheid.

Gedrag wordt dan geen probleem dat opgelost moet worden, maar een signaal. Een ingang om te begrijpen wat een kind nodig heeft om zich veilig genoeg te voelen om tot leren te komen.

Gedrag begrijpen begint bij anders kijken

Traumasensitief werken vraagt om een andere manier van waarnemen. Niet direct corrigeren of beheersen, maar nieuwsgierig blijven naar wat gedrag vertelt. Veel scholen werken al met sterke pedagogische bouwstenen, zoals sociaal-emotioneel leren of PBS. Traumasensitief onderwijs sluit hierop aan en verdiept het perspectief: het helpt gedrag te plaatsen binnen ervaringen, stressresponsen en veiligheid. Daarmee verschuift de vraag van:

“Wat doet dit kind?” naar “Wat vertelt dit gedrag ons?”

Die verschuiving vraagt vooral om een bredere blik, in plaats van nog meer labels.

Van handelen naar professionele houding

Traumasensitief onderwijs is nauwelijks samen te vatten in een checklist of vast programma. Het gaat om een professionele houding die doorklinkt in dagelijkse keuzes: hoe je reageert, hoe je nabij bent en hoe je voorspelbaarheid biedt.

Veel onderwijsprofessionals handelen in de praktijk al traumasensitief, vaak zonder dat zo te benoemen. Door die intuïtieve handelingen te herkennen en te duiden, ontstaat ruimte om ze bewuster en consistenter in te zetten voor de hele groep. Juist dat maakt deze benadering helpend voor alle leerlingen, en extra ondersteunend voor kinderen die veel spanning met zich meedragen.

Twee ankers in de praktijk: relatie en regulatie

Binnen traumasensitief onderwijs keren twee fundamenten steeds terug: 

De stabiele relatie
Een veilige, betrouwbare relatie vormt de basis. Voor veel kinderen is school de plek waar die stabiliteit wél ervaren kan worden. Kleine, consistente handelingen (gezien worden, voorspelbaarheid bieden, beschikbaar blijven) maken hierin het verschil.

De leerkracht als co-regulator
Wanneer stress te hoog oploopt, kunnen kinderen zichzelf niet zelfstandig reguleren. De volwassene speelt daarin een actieve rol. Door zelf rustig te blijven, spanning te herkennen en stress te helpen verlagen, ontstaat ruimte voor herstel en leren. Dat kan iets eenvoudigs zijn: samen vertragen, de prikkel verminderen of even naast elkaar lopen. Geen vaste oplossing, maar een afgestemde reactie in het moment.

Traumasensitief kijken en neurodiversiteit

Hoewel neurodiversiteit geen afzonderlijk hoofdstuk vormt, is het perspectief onlosmakelijk verbonden met traumasensitief kijken. Kinderen met bijvoorbeeld ADHD of autisme lopen aantoonbaar vaker risico op stressvolle ervaringen.

Door gedrag niet te snel te verklaren vanuit labels, blijft de focus op het individuele kind:  Wat maakt dat deze leerling nu overprikkeld raakt? Welke ervaringen spelen mee? Die bredere blik voorkomt versimpeling en nodigt uit tot afgestemd handelen.

Kleine handelingen, groot effect

Een hoopgevend inzicht binnen traumasensitief onderwijs is dat het niet draait om grote ingrepen, anders dan we soms denken. Het gaat vooral om een opeenstapeling van kleine, haalbare keuzes in het dagelijks handelen. Voor onderwijsprofessionals betekent dat erkenning: wat je doet, doet ertoe. Ook op dagen die niet perfect verlopen. Juist die kleine momenten van nabijheid, rust en begrip dragen bij aan veerkracht.

Een instap die uitnodigt tot verdieping

Werk traumasensitief in het onderwijs biedt een toegankelijke instap voor onderwijsprofessionals die hun pedagogisch handelen willen verdiepen. Niet door het onderwijs complexer te maken, maar door scherper te kijken naar wat kinderen nodig hebben om tot leren te komen. School is bij uitstek de plek waar veerkracht versterkt kan worden. En daarin maak jij als professional dagelijks het verschil, vaak meer dan je zelf denkt. 

Wil jij zelf bewuster omgaan met traumasensitief onderwijs en zowel leerlingen als collega’s ondersteunen met bewezen handvatten? Ontdek meer over deze titel of bestel jouw exemplaar direct via Instondoboeken.nl