“Als gedrag een verklaring krijgt, stopt de vraag”: waarom traumasensitief onderwijs noodzakelijk is
In elke klas zit gedrag dat opvalt. Een kind dat afhaakt, zich terugtrekt, boos wordt, meerdere dagen per week afwezig is of niet tot leren komt. En bijna altijd ligt er snel een verklaring klaar. "Hij is nu eenmaal druk." "Zij is ongemotiveerd." "Dat past bij zijn thuissituatie." "Dat hoort bij haar voorgeschiedenis." Het gesprek tussen professionals gaat dan eerder over hoe je met de situatie omgaat, en minder over de vraag wat er onder dat gedrag zit.
Zulke verklaringen zijn begrijpelijk en vaak deels waar. Maar ze hebben een bijwerking: zodra gedrag een label heeft, stopt het doorvragen. De verklaring sluit het onderzoek af in plaats van het te openen. En juist op dat moment kun je iets missen wat een kind je probeert te laten zien.
De sleutelpositie van de (onderwijs)professional in het leven van een kind
Voor veel kinderen is de leerkracht, docent of pedagogisch medewerker de volwassene die hen het vaakst en het langst van dichtbij ziet, vaak dichterbij dan wie dan ook buiten het gezin. Dat geeft je een positie die je niet altijd zo voelt, maar die je wel hebt: jij merkt als eerste dat er iets verschuift. Dat een kind stiller wordt, angstig is rond een verzorger, meer verzuimt of niet meer naar school komt. Denk ook aan subtieler gedrag: je kunt het misschien niet direct duiden, maar voelt aan alles dat het nét niet klopt.
Kindermishandeling, verwaarlozing en seksueel misbruik spelen vaker dan we denken, en zelden in het volle zicht. Ze verschuilen zich juist achter de verklaringen die zo makkelijk klaarliggen. Daarom is bewustzijn de eerste stap: weten dat dit óók in jouw klas kan spelen, en dat wat je opvalt aandacht verdient, ook als er uiteindelijk niets aan de hand blijkt te zijn. En weten wat er dan van je wordt verwacht: bij wie en waar trek je aan de bel als je twijfelt over de veiligheid van een kind? Als onderwijsprofessional heb je hierin een verantwoordelijkheid die wettelijk verankerd is in de meldcode. Maar tussen "er klopt iets niet" en "ik weet wat ik nu moet doen" zit vaak een gat. Dat gat is precies waar het aan bewustzijn, kennis en handelingsrepertoire ontbreekt.
Traumasensitief werken: van signaleren naar handelen
Traumasensitief werken zet tegenover de makkelijke verklaring een andere vraag. Niet "wat is er mis met dit kind?", maar "wat heeft dit kind meegemaakt, en wat heeft het nú nodig?" Die blik houdt de ruimte open dat gedrag ergens vandaan komt, en dat het iets vraagt.
Het gaat daarbij niet om een klein groepje kinderen met een zwaar dossier. 3 op de 10 kinderen in het regulier basisonderwijs maakt drie of meer negatieve jeugdervaringen mee. In het speciaal onderwijs geldt dat zelfs voor 3 op de 4 kinderen, die vaak vier of meer ingrijpende gebeurtenissen meemaken. Het gaat niet alleen om losse gebeurtenissen: ook langdurige stress door armoede, racisme of discriminatie telt mee. Die ervaringen stapelen zich op, en dat heeft grote impact op het leren en het welzijn. Vaak zie je aan een kind niet wat het draagt. Precies daarom is een traumasensitieve blik geen specialisme voor enkelen, maar goed onderwijs voor iedereen.
Op het oog lijkt traumasensitief werken een methode. In de praktijk is het eerder een manier van zijn als school of organisatie: zichtbaar en voelbaar in de eerste ontmoetingen bij de deur, in de gangen, in het pedagogisch en didactisch handelen, in het contact met ouders, in school- en groepsplannen én in de aandacht voor het welzijn van professionals zelf. Het verandert niet zozeer wat je doet, maar de blik van waaruit je het doet. En die blik is aan te leren, te versterken en te delen.
Voed, versterk en vier de beweging mee op 29 oktober
Daarvoor komen we samen op het tweede jaarcongres Traumasensitief Onderwijs, op 29 oktober in Spant! in Bussum. Precies die stap van signaleren naar handelen komt op het congres concreet aan bod.
Aafke Scharloo (klinisch psycholoog) laat in haar sessie "Doorbreek de stilte" zien hoe je op een laagdrempelige manier het gesprek aangaat over seksueel misbruik: wat je juist wél en niet zegt, en wat je doet als je antwoord krijgt. Christiaan Vinkers neemt je mee in wat we weten over de lange lijn van jeugdtrauma naar latere gezondheid, en waarom vroeg signaleren en erkennen binnen school het verschil maakt. En Erwin Terpstra vertaalt in "Traumasensitief de-escaleren in de klas" naar wat je doet als een kind in een overlevingsreactie schiet, ook wat er wettelijk mag binnen school.
Je gaat naar huis met meer dan inzicht: met een scherper oog voor wat kinderen laten zien, meer besef van je eigen rol daarin en concrete handvatten voor het moment dat je iets niet vertrouwt. Net begonnen met TSO? Je kiest sessies die je een stevige basis geven. Al jaren bezig? Je verdiept je verder met specialistische kennis. Het programma wordt zorgvuldig samengesteld door Leony Coppens, grondlegger van TSO Nederland en auteur van "Werk traumasensitief in het onderwijs", in samenwerking met Koraal, Orion en Save the Children.
De TSO-beweging groeit. Groei mee!
De TSO-beweging groeit, en de laatste kaarten gaan snel. Reserveer je plek en werk op 29 oktober zelf aan een traumasensitief klimaat op jouw school. Je bent van harte welkom op donderdag 29 oktober 2026 in Spant! Bussum.
